Destpêşxerîya “Çar Deryayan” vediguhere yek ji rêyên herî berbiçav ku dikare rola aborî ya herêmî li Sûrîyê vegerîne, ew jî bi rêya bikaranîna cihê wê yê cografî ji bo girêdana Kendav, Iraq û Asyaya Navîn bi Tirkîye û Ewropayê re di rêya Deryaya Spî re. Ev destpêşxerî tenê bi bazirganî û enerjîyê ve sînordar nîne, belkî li ser toreke giştî ya rêyên hesinî, rê, bender, elektrîk û peywendîyan ava dibe, ku ev yek wê dike yek ji dergehên sereke yên ji bo jinûveavakirin û kişandina veberhênanan.
Cografya Vediguhere Nirxekî Aborî
Serok Ehmed El-Şeri’ di 24ê Nîsana 2026an de di dema civîna Yekîtîya Ewropayê û Şirîkên Herêmî de li Nikosyayê, piştrast kir ku destpêşxerîya “Çar Deryayan” û “Neh Korîdoran” dikarin Sûrîyê bikin «Damarê Alternatîf û Ewle» ku Asyaya Navîn û Kendavê bi dilê Ewropayê ve girê dide.
Serok El-Şeri’ di 17ê Nîsanê di dema Foruma Dîplomatîk a Antalyayê de piştrast kiribû ku Sûrîye bûye navendeke ku bala cîhanê dikişîne, bi taybetî di warê ewlehîya zincîreyên dabînkirinê yên di navbera Rojhilat û Rojava de û dabînkirina enerjîyê. Her wisa bal kişand ser wê yekê ku veberhênan dergehê bingehîn ê jinûveavakirinê ye.
Enerjî Rêya ber bi Deryaya Spî ve ji nû ve Vedike
Rehendê pratîkî yê destpêşxerîyê di sektora enerjîyê de derdikeve holê, ligel tevgera Sûrî-Iraqî ji bo nûjenkirina xeta Kerkûk-Banyasê. Şirketa Sûrîyê ya Petrolê di 18ê Tîrmeha borî de ligel Şirketa Petrolê ya Besrayê memorandumeke têgihîştinê ji bo nûjenkirina xeta «Hedîse-Banyas» îmze kir, her wiha memorandumeke din ligel hevahengîyeke ku Chevron, UCC Holding û TI Capital di nav de ne îmze kir ji bo amadekirina lêkolînên teknîkî û darayî yên projeyê, bi kapasîteyeke armancgirtî ku digihêje nêzîkî du mîlyon bermîlên petrola xam rojane.
Wezîrê Enerjîyê Mihemed El-Beşîr li ser platforma “X”ê ev peyman wek «gaveke stratejîk» ji bo jinûvexebitandina yek ji girîngtirîn xetên veguhestina petrolê li herêmê bi nav kir. Her wiha tekez kir ku ev yek pêgeha Sûrîyê wekî korîdoreke herêmî ya enerjîyê ku çavkanîyên herêmê bi Deryaya Spî ve girê dide, xurt dike.
Proje ji alîyê Amerîkayê ve jî hat piştgirîkirin, ji ber ku Wezareta Derve ya Amerîkayê tekez kir ku nûjenkirina xeta Kerkûk-Banyasê di warê binesazîya stratejîk de pêşgavîyek e, û jinûvexebitandina wê dê korîdoreke jînwerî ku petrola Iraqê bi bazarên Deryaya Spî û wêdetir ve girê dide vegerîne; wezaretê dît ku hevkarîya navneteweyî di projeyê de dikare ewlehî û aramîyê bi rêya piştgirîya geşbûna aborî xurt bike.
Ev yek wekî berdewamîya destpêkirina ketina karwanên fîulê Iraqî bo Sûrîyê di 1ê Nîsana borî de bi rêya dergehê Tenfê ber bi parzûngeha Banyasê ve tê, berî jinûvebarkirina baran û veguhastina wan bi rêya deryayê ber bi bazarên cîhanê ve, tiştê ku yek ji rêyên kirdarî ku dikare paşê bibe toreke enerjîyê ya herêmî ya domdar, ji nû ve çalak kir.
Girêdana Rêya hesinî.. Stûna Piştê ya Korîdora Aborî
Eger petrol û gaz yek ji pêkhateyên herî girîng ên destpêşxerîyê bin, girêdana rêhesinî jî binesazîya ku dikare hevgirtinê ji projeyên yekane veguhêze bo korîdoreke aborî ya hevgirtî pêk tîne.
Di 13ê Hezîrana borî de, Karbidestê Karûbarên Balyozxaneya Sûrîyê li Waşingtonê Mihemed Qenatrî tekez kir ku destpêşxerîya “Çar Deryayan” li ser xurtkirina pêwendîya di navbera welatan de bi rêya torên enerjî, elektrîk, rêyên hesinî û amrazên peywendîyê ava dibe, tiştê ku rola Sûrîyê wek xala peywendîyê ya herêmî ji nû ve vedigerîne.
Ev rê di 6ê vê Tebaxê de niha zelaltir bû, dema ku Wezîrê Derve û Koçberan Es’ed Hesen El-Şeybanî di konferanseke rojnamevanî ya hevbeş de ligel hevtayê xwe yê Tirk Hakan Fidan li Enqereyê, karkirina li ser lezkirina çalakkirina Komîteya Çar Deryayan û bidawîkirina projeya girêdana rêhesinî ku Sûrîye, Tirkîye, Erebistana Siûdî û Urdinê li xwe digire, ragihand.
El-Şeybanî tekez kir ku «cografya û dîrok neçar dikin ku Sûrîye xala herî kurt û herî baş be di nexşeyên bazirganîya cîhanî de». Her wisa zelal kir ku ev proje dê rola Sûrîyê wekî pireke cografî û aborî xurt bike, û rê bide girêdana bazarên Kendavê bi rêyên Tirkî û Ewropî re.
Hakan Fidan jî ji alîyê xwe ve tekezî li ser piştgirîya Tirkîyê ji bo projeyên girêdana herêmî ligel Sûrîye, Erebistana Siûdî û Urdinê kir, digel zêdekirina dergehan û pêşxistina sektora veguhastin û binesazîyê, bi awayekî ku piştgirîya jinûveavakirinê bike û qebareya pevguhertina bazirganî bilind bike.
Ji Korîdora Bazirganî ber bi Platformeke Veberhênanê ve
Vegerandina torên veguhastin û enerjîyê tê wê wateyê ku Sûrîye ne tenê binesazîyên kevn ji nû ve dixebitîne, belkî qadên nû ji bo veberhênanê di bender, lojîstîk, pîşesazî, enerjî û xizmetguzarîyên girêdayî tevgera tranzîtê de vedike.
Di nîqaşekê de ku ji alîyê Enstîtuya «New Lines» ve li Waşingtonê di 12ê Hezîrana borî de hatibû sazkirin, lêkolînerên Amerîkî tekez kirin ku destpêşxerî derfeteke stratejîk e ji bo xurtkirina hevkarîya aborî û piştgirîya jinûveavakirina Sûrîyê.
Miles Caggins, berdevkê fermî yê berê yê Hêza Erkên Hevbeş a Hevpeymanîya Navneteweyî, bal kişand ser guhdana zêde ya şirketa Amerîkî û navneteweyî ji bo veberhênana li Sûrîyê, bi taybetî di enerjî û binesazîyê de, û ew di wê bawerîyê de bû ku ev veberhênan dikarin derfetên kar çêkin û piştgirîya geşepêdana aborî bikin.
Ev yek hevdem e ligel peymanên pêşxistina benderan, di nav wan de peymana birêvebirin û xebitandina stasyona konteyneran li bendera Laziqîyê ligel CMA CGM, û projeya çêkirina hewzekî ji bo avakirin û çakkirina keştîyan li bendera Tertûsê ligel KUZEY STAR SHIPYARD a Tirkî.
Torreke Herêmî ku ji Sûrîyê Berfireh Dibe
Projeya Çar Deryayan vederî têkilîyên aborî yên berfirehbûyî yên Sûrîyê ligel welatên cîran naxebite. Sûrîye û Urdinê encumena bilind a hevahengîyê di Gulana 2025an de ava kirin; têgihîştinên sektorên bazirganî, enerjî, veguhastin, girêdana rêhesinî û tranzîtê li xwe girtin, di heman demê de têkilîyên Sûrî-Tirkî ber bi projeyên hevbeş di binesazî, veguhastin û enerjîyê de geş bûn.
Her wiha Sûrîye û Libnanê pêşxistina hevkarîya aborî û lojîstîkî, girêdana elektrîkê û veguhastina kelûpelan gotûbêj kirin, bi awayekî ku tora korîdorên girêdayî bazara Sûrîyê berfireh dike.
Girîngîya destpêşxerîya “Çar Deryayan” di wê yekê de ye ku ew derfetê dide Sûrîyê ku cihê xwe yê cografî veguhêze nirxekî aborî yê stratejîk. Xeta Kerkûk-Banyasê korîdorekî ji bo petrola Iraqî ber bi Deryaya Spî ve peyda dike, projeyên gaz û elektrîkê tora enerjîyê xurt dikin, di heman demê de girêdana rêhesinî di navbera Sûrîye, Tirkîye, Erebistana Siûdî û Urdinê de rê li ber korîdoreke bejayî ya berfireh ji bo tevgera kelûpelan di navbera Kendav, Tirkîye û Ewropayê de vedike.
