Şam – SANA
Pênc pirtûkên ku ji alîyê Îbn Sîna ve di ensîklopedîyeke yekgirtî de hatin berhevkirin, ji bajarên Rojhilat derbasî holên dersan û çapxaneyên Ewropayê bûn û bi sedsalan wekî yek ji çavkanîyên herî girîng ên bijîşkîyê man.
Ev berhema bi navê “El-Qanûn Fî El-Tib” (Qanûna Bijîşkîyê), ku tê de nivîskarê wê zanînên serdema xwe yên di warê laşnasî, nexweşî, derman û çareserîyê de bi rengekî sîstematîk û zelal rêz kiribûn, derfet da bijîşk û xwendekaran ku lêkolînê li ser bikin û wekî çavkanîyeke bingehîn sûdê jê wergirin.
Pirtûka ku li bajaran rêhevaltîya xwedîyê xwe kir
Ebû Elî El-Huseyn bin Ebdillah bin Sîna di sala 370ê Koçî / 980ê Zayînî de li nêzî Buxarayê ji dayik bû.
Di nav jîngeheke zanistî de mezin bû ku derfet da wî berî berê xwe bide bijîşkîyê, mantiq, felsefe û zanistên xwezayî bixwîne.
“El-Qanûn Fî El-Tib” li cihekî tenê nehat nivîsandin; Îbn Sîna dest bi nivîsandina wê li Curcanê (li peravên başûrrojhilatê Deryaya Qezwînê) kir, li bajarê Reyê xebata xwe li ser domand, paşê jî li Hemedanê kuta kir, ku li wir di sala 428ê K. / 1037ê Z. de koça dawî kir.
Pênc beş nexşeya bijîşkîyê xêz dikin
Îbn Sîna ensîklopedîya xwe li ser pênc pirtûkên girêdayî hev dabeş kir: Pirtûka yekem: Prensîbên giştî yên bijîşkîyê, laşnasî, fîzyolojî (erkên endamên laş), sedemên saxlemî û nexweşîyê û rêyên parastina tenduristîyê û dermankirina giştî li xwe digire.
Pirtûka duyem: Dermanên sade (yekane) kom dike û bi awayekî hêsan rêz dike da ku vegera li wan hêsan be.
Pirtûka sêyem: Ji bo nexweşîyên endamên laş, destnîşankirin (teşxîs) û dermankirina wan hatiye terxankirin, ku ji serî heta pê gav bi gav wan derman dike.
Pirtûka çarem: Behsa wan nexweşî û rewşan dike ku girêdayî endamekî tenê ne, mîna tayê û hin cureyên jehran.
Pirtûka pêncem: Di şêweyê destûreke dermanên pêkhatî (dermanên têkel) û awayên amadekirin û bikaranîna wan de hatiye nivîsandin.
Nirxê vê dabeşkirinê ne tenê di dewlemendîya agahîyan de bû, lê belê di veguherandina materyalên bijîşkî yên belavbûyî de bû bo nexşeyeke zanînê ya guncav ji bo fêrkirin û lêkolînê.
Ji Galenus heta ceribandina dermanan
Îbn Sîna mîrata Hîpokrat, Galenus û bijîşkên şaristanîya Îslamî wergirt, lê ew wekî desthilatdarîyeke bêrexne nedît.
Lêkolîneke ku di kovara bijîşkîyê ya têkildar de hatiye weşandin nîşan dide ku navê Galenus nêzî sêsed caran di pirtûkê de hatiye; carinan bi rêzgirtina nêrîna wî û erêkirina hin çavdêrîyên wî, carinan jî bi rexnekirina mijarên girêdayî derman, fîzyolojîya endaman, êş û lêdana dil.
Wergera ku derîyên zanîngehên Ewropayê vekir
Piştî ku pirtûk ji alîyê Gerardê Kremonayê ve di sedsala diwazdehem de bo zimanê Latînî hat wergerandin, bi awayekî berfireh derbasî Ewropayê bû.
Ev rêwîtî bi wergerekê tenê bi dawî nebû; di destpêka sedsala şanzdehem de, bijîşkê Îtalî Andrea Alpago kopîyeke nû ya Latînî amade kir, ku tê de mifa ji jîyana xwe ya nêzîkî sî salan li Şamê û zanîna xwe ya zimanê Erebî wergirt, û ferhengeke Erebî-Latînî ya têgehên bijîşkî jî lê zêde kir.
Hezar sal derbas bûn û şopa wê her zindî ye
Destnivîs, werger û çapên li pey hev li ber çavan radixin ku “El-Qanûn Fî El-Tib” di berhevkirina zanînê, rêzbendîkirin û hînkirina wê de xwedî pêgeheke bêhempa ye.
Qebareya wê ya mezin û navê wê yê ku behsa rêgez û pîvanên bingehîn dike, nasnameya lêvegereke seranserî da vê berhemê; her wiha liv û tevgera werger û çapê alîkar bû ku temenê wê yê zanistî li derveyî axa ku lê hatibû afirandin jî dirêj bimîne.
