İbn Battûta’dan Evliya Çelebi’ye kadar seyyahların eserlerinde yer bulan Hama su çarkları (Norialar), uluslararası tescilli mühendislik değeri ve yüzyılları aşan ahşap zanaatıyla zamanın akışına direniyor.
Hama (SANA) – Suriye’nin Hama kentinde Asi Nehrinin kıyılarında yüzyıllardır dönen tarihi su çarkları (Norialar), insan ile su arasındaki köklü bağı ve zamanla kültür dokusunun parçasına dönüşen mühendislik birikimini yaşatmaya devam ediyor.
Suriye resmi haber ajansı SANA’nın “Mirasın Nabzı” köşesinde yer alan habere göre, ahşap çarklar yüzyıllardır nehrin suyunu bostanlara, mahallelere ve tesislere taşıyarak günlük ihtiyaç ile mühendislik çözümünü bir araya getiriyor. Su taşıma işlevinin ötesine geçen çarklar, Hama kentiyle özdeşleşen en önemli simgelerden biri kabul ediliyor.
Tarihi kaynaklar ile arkeolojik ve mühendislik araştırmaları, su çarkı tekniğinin farklı çağlar boyunca gelişimine ve sürdürülebilirliğine dair pek çok kanıt sunarken, bu yapıların Hama bölgesinde ilk ortaya çıkış tarihi kesin olarak bilinmiyor.
İlk örnek MS 5. yüzyıla dayanıyor
Avusturya merkezli “Sınır Tanımayan Müze” (MWNF) kültür kuruluşunun “İslam Sanatını Keşfet” veri tabanına göre, bölgede bilinen en eski su çarkı tasvirlerinden biri, Hama’nın yaklaşık 55 kilometre kuzeyindeki Afamya (Apamea) antik kentinde bulunan ve MS 469 yılına tarihlenen bir mozaikte yer alıyor. Veri tabanında, Suriye’de su çarkı kullanımının Klasik ve Hellenistik dönemlerden beri bilindiği, İslam döneminde ise yaygınlaşarak geliştiği kaydediliyor.
Amerikan Makine Mühendisleri Derneğinin (ASME) verilerine göre, enerjisini nehrin akışından alan su çarklarının etrafındaki hazneler dönme esnasında suyla doluyor ve üst kısma ulaştığında suyu sulama veya şehre su sağlama amacıyla kanallara boşaltıyor.
Tarihi metinlerde ve seyahatnamelerde yer buldu
Su çarkları, teknoloji tarihinin yanı sıra seyahatnamelerde, coğrafya ve edebiyat kitaplarında da geniş yer buldu. Araştırmacılar Salem Mohammad Bişr El-Çiçekli ve Abir Muhammed Vahid Arkavi’nin 2020 yılında yayımladığı çalışmaya göre; eski Arapça metinler, şiirler ve Osmanlı mahkeme kayıtları su çarklarının yapısını, bileşenlerini ve çalışma mekanizmasını anlamak için önemli veriler sunuyor.
İbn Cübeyr ve İbn Battûta gibi seyyahların gözlemleri, araştırmacıların incelemelerine kaynaklık ederken, Eyyubiler döneminde Hama hükümdarlarından olan tarihçi ve coğrafyacı Ebu’l-Fidâ (Abulfeda) da su çarklarının Hama bostanlarını sulamadaki ve şehre su ulaştırmadaki rolünü kayıtlara geçirdi. Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi ise bu yapıların büyüklüğünü ve suların kanallar aracılığıyla evlere, hamamlara, camilere ve hanlara taşınmasını eserlerinde anlattı.
El-Muhammediyye Su Çarkı uluslararası tescile sahip
Bab El-Nahr mahallesinde yer alan El-Muhammediyye Su Çarkı, sistemin en öne çıkan örnekleri arasında gösteriliyor. Kitabesi miladi 1361 (Hicri 763) yılına tarihlenen ve çark çapı yaklaşık 21 metreyi bulan El-Muhammediyye’nin kanalı, suyu nehir seviyesinden yaklaşık bir kilometre mesafedeki Ulu Cami bölgesine taşıyordu. Bir diğer büyük yapı olan El-Memûriyye Su Çarkı ise miladi 1453 (Hicri 867) yılına dayanıyor.
El-Muhammediyye Su Çarkı, nehir akış enerjisine dayanarak su yükseltmedeki teknik ve tarihi değeri dolayısıyla 2006 yılında Amerikan Makine Mühendisleri Derneği tarafından “Tarihi Makine Mühendisliği Anıtı” olarak tescil edildi.
Akademik araştırmalara konu olan zanaat
Su çarklarının yapım yöntemi uzmanlık gerektiren bilimsel araştırmalara da konu oldu. 1997 yılında Şam’daki Fransız Arap Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayımlanan “Asi’nin Su Çarkları: Suriye Mirasından Bir Unsurun Teknik Analizi” başlıklı kitapta, yapıların teknik incelemeleri, çizimleri ve fotoğrafları yer aldı.
Çarkın esas olarak ahşaptan imal edildiği, kanal ve desteklerin ise taştan inşa edildiği belirtilen kaynaklarda; inşa sürecinin suyun hareketine, çark boyutlarına ve kanal seviyesine dair hassas bilgi birikimi gerektirdiği ifade ediliyor. Çarkların su kaldırma kapasitesinin yapının büyüklüğüne ve akıntı gücüne göre değişmesi, nehir özellikleri ile şehrin ihtiyaçlarını bağdaştıran derin bir tecrübeyi gösteriyor.
Hama su çarkları, su mühendisliği eseri olmanın yanı sıra ahşap, taş ve nehri tek sistemde buluşturan zanaatkarların uzmanlığıyla Hama’nın görsel ve işitsel kimliğini temsil etmeyi sürdürüyor.
V.K / İ.K / H.A
