Şam-SANA
Ji Qurtubeya ku piştî ketina wê û alozbûna rewşa Endelusê jê bar kiribû, ber bi Se’îda Misrê (Misra Jorîn) ve çû, li wir bi cih bû û rêwîtîya xwe ya zanistî domand. Îmamê Qurtubî projeyek bi xwe re hilgirtibû ku şiroveya teksta pîroz a Quranê bi bendên jîyanê ve girê dida her wiha fiqih, hedîs, ziman û rêbazên quranxwînîyê di berhemeke ansîklopedîk de dicivand.
Di pirtûka xwe ya bi navê “El-Cami‘Lî-Ehkam El-Quran”ê de, ku paşê di bîst bergan de hate çapkirin, xwe ji gelek çîrokên şirovekar û vegotinên dîrokzanan dûr girt. Armanca wî ew bû ku gotinan bispêre xwedîyên wan û hedîsan jî bispêre derhêneran wan.
Wekî ku wî di pêşgotina pirtûka xwe de anîye ziman: “Ji bo canê min bîranînek, ji bo roja gora min qûtek û ji bo piştî mirina min jî karekî qenc be.”
Naxwe, vê berhemê çawa pêgeha xwe ya zanistî parast û piştî zêdetirî heft sedsalan hîn jî wekî çavkanîyeke zindî maye?
Ji Qurtubeyê ber bi Se’îda Misrê ve
Ew Ebû Ebdulah Mihemed kurê Ehmed kurê Ebûbekir kurê Ferh El-Ensarî El-Xezrecî El-Qurtubî ye.
Pirtûkên jînenîgarîyê sala jidayikbûna wî bi zelalî destnîşan nakin, lê bi egera herî xurt ew di destpêka sedsala heftem a koçî de li Qurtubeyê ji dayik bûye. Li wir mezin bûye û fêrî zanistên Quran, hedîs, fiqih, ziman û qîraat (rêbazên quranxwînîyê) bûye.
Qurtubî çendîn berhem li pey xwe hiştin, ku yên herî navdar ev in: El-Cami‘Lî-Ehkam El-Quran, El-Tezkîre Bî-Ehwal El-Mewta We-Ûmûr El-Axîre, El-Tizkar Fî Efdel El-Ezkar û El-Esna Fî Şerh Esmai-lah El-Husna. Lê belê tefsîra wî di nav pirtûkxaneyên Erebî û Îslamî de her tim wekî berhema wî ya herî berbelav û bandorker ma.
Rêbaza ku zanistên teksta Quranê kom dike
Qurtubî Quran li gorî rêzbenda mushefê şirove kir. Wî babetên ayetan li ser çend xalan dabeş kirin ku tê de behsa sedemên daketinê (esbabun-nuzûl), qîraat (rêbazên quranxwînîyê), nasix û mensûx, rûyên î’rabê (rêziman), peyvên xerîb (xerîb El-Quran), texrîca hedîsan û nêrînên feqîh û pêşîyan kir; her wiha ji bo zelalkirina wateyên zimanî û nîşaneyên curbicur sûd ji helbestên kevnar ên Erebî wergirt.
Fiqh û zanistên Quranê
Cihêrengîya di vê pirtûkê de derfetê dide xwendevan ku li ser yek mijarê bi îctîhadên cihêreng ên fiqihî û belgeyên xwedîyên wan re rûbirû bibe û wan binase. Vê xisletê pirtûk ji bo lêkolerên warê ayetên ehkamê û fiqiha berawirdkar (muqarene) kiriye jêdereke pir girîng.
Çavkanîyeke zanistî ku lêkolînên li ser wê timî nû dibin
Derbarê giringîya pirtûkê, mamosteyê beşa tefsîr û zanistên Quranê li Zanîngeha Adîyemanê ya Tirkîyê, Dr. Mihemed Kalo, di daxuyanîyekê de ji bo SANAyê got: “El-Cami‘Lî-Ehkam El-Quran” ansîklopedîyeke berfireh a zanistên Quranê ye. Ew bi şîyana xwe ya gihandina tefsîra ayetan, derxistina bendan û lêkolîna ziman, qîraat û hedîsan derdikeve pêş, ku giranîyeke taybet dide ser mijarên fiqihî.”
Rêwîtiya tefsîrê bi rêya çapên nûjen
El-Cami‘Lî-Ehkam El-Quran ji destnivîsan derbasî qonaxa çapên nûjen bû. Daneyên bîbografîk ên projeya “Komên Erebî li ser Înternetê” (ku pirtûkxaneyên Zanîngeha Kolombîyayê jî tê de beşdar in) nîşan didin ku çapa pirtûkê ji hêla Dar El-Kutub El-Misrîye ve li Qahîrê di sala 1935an de dest pê kiriye û di bîst bergan de hatiye weşandin.
Piştî zêdetirî heft sedsalan ji wefata nivîskarê wê, tefsîra Qurtubî bi saya kombûna tefsîr, fiqih, hedîs, ziman û qiraatan, hîn jî di pirtûkxane û lêkolînên akademîk de cihekî bilind digire; sînorên serdema xwe derbas dike û daxwaza Qurtubî bi cih tîne ku dixwest zanîna wî piştî mirinê, bibe qûtek û xebateke mifadar.
