SANA – Taybet
Gelê Kurd zanayekî xwe yê mezin, parêzvanê usûlê fiqhê Dr. Mihemed Hesen Hîto ji dest da. Alimê navdar ê ku jîyana xwe di xizmeta ol û zanistê de derbas kir, roja sêşemê, 7ê Remezana 1447an (24ê Sibata 2026an), di dema azana mexribê de li Kuwêtê di 85 salîya xwe de çû ser dilovanîya Xwedê.
Dr. Hîto ne tenê zanayekî Sûrî-Ezherî bû, lê wekî yek ji stûnên herî mezin ên Mezhebê Şafîî û zanista “Usûlê Fiqhê” di serdema me de dihat naskirin.
Li Taxa Kurdan hatibû dinyayê
Dr. Mihemed Hesen Hîto di 10ê Cotmeha 1943an de li taxa Ruknedîn a bajarê Şamê, ku wek Taxa Kurdan tê naskirin, ji dayik bû. Ew ji malbata “Hîto” ye ku bi eslê xwe digihîjin êla Şêxanî. Ev êl her çendî bi eslê xwe Ereb bin jî, lê bi sedan salan di nav Kurdan de jîyane, bi çanda Kurdî mezin bûne û di belgeyên Osmanî de wekî yek ji navdartirîn êlên Kurd têne qebûlkirin.
Ji Endezyarîya Esmangerîyê ber bi Mihraba Şerîetê
Çîroka xwendina Dr. Hîto pir balkêş e. Ew li dibistanê di beşên zanistî û matematîkê de pir jêhatî bû. Armanca wî ew bû ku here Almanyayê û “Endezyarîya Esmangerîyê” (zanistên mûşek û peykên sîstematîk) bixwîne. Lê belê, di pola 11an de di dilê wî de evîn û daxwaza zanistên dînî şîn bû.
Gava wî ji bavê xwe re got ku ez dixwazim herim Zanîngeha Ezherê li Misrê, bavê wî bi tundî li dijî derket. Bavê wî ditirsîya ku kurê wî bibe “feqîyekî feqîr” û li benda sedeqeyan bimîne. Lê Dr. Hîto bi biryar bû û got: “Eger rojek tenê ji temenê min mabe, ez ê herim li Ezherê bimirim.”
Rêwîtîya bi Ked û Hejarîyê: Mûcîzeya Ezherê
Ji bo ku xwe bigihîne Ezherê, Dr. Hîto di sala 1964an de bi dizî pasaporta xwe derxist û qaşo bi geşteke zanîngehê re çû Urdunê, ji wir jî xwe gihand Qahîreyê. Tevî ku rewşa sîyasî ya wê demê pir dijwar bû, wî bi vîneke polayî karî xwe li Ezherê qeyd bike.
Salên pêşî yên xwendinê ji bo wî pir dijwar bûn. Malbata wî ji ber ku bêyî destûra wan çûbû, piştgirîya aborî nedidanê. Ew di nava hejarîyeke mezin de ma, carna xwarin û ava germ jî nedidît, lê wî qet dev ji xwendinê berneda heta ku daxwaza xwe ya herî mezin, ango daxwaza doktoraya di zanistê “Usûlê Fiqhê” de bi dest xist.
Deh Hezar Rûpel bi Destnivîs: Sebra Zanayekî
Dr. Hîto bi sebir û xîreta xwe ya di xwendinê de mînak bû. Hat gotin ku wî ji bo lêkolînên xwe yên bilind, zêdetirî 10,000 rûpelan ji pirtûk û destnivîsên kevn bi destê xwe kopî kirine. Ew xwedîyê pirtûkxaneyeke pir dewlemend û kêmpeyda bû.
Zanayê mezin Dr. Mihemed Zuheylî li ser wî dibêje: “Dr. Hîto di serdema me de yek ji mezinên Mezhebê Şafîî ye, ew di vî warî de kesekî herî pejirandî û bawerpêkirî ye.”
Berhem
Dr. Mihemed Hesen Hîto gelek pirtûkên giranbuha li dû xwe hiştin ku vêga wekî çavkanîyên sereke li zanîngehan têne xwendin:
Lêkolîna Mezhebê Şafîî: Şahberhema wî ku bi destnivîsa wî ya bedew gihîştiye 60 cildan.
Al-Mutafayhiqûn (متفيهقون): Pirtûkek li ser rexneya kesên ku bêyî zanist fetiwayan didin.
Al-Wajîz fî Usûl al-Teşrî’: Pirtûkek li ser hîmên hiqûqa Îslamî.
Ol û Zanist (الدين والعلم): Li ser têkilîya mejî û wehyê.
I’caza Quranê: Di warê zanistî û nepenî de.
Tehqîqa “Al-Manxûl” ya Îmamê Xezalî: Ku di 27 salîya xwe de ew amade kiribû.
Her wiha yek ji karên wî yên herî mezin, damezrandina Zanîngeha Îmam Şafîî li Endonezyayê bû. Bi vê pêngavê wî karî mîrasa zanistî ya Şam û Ezherê bigihîne Rojhilatê Asyayê û bi hezaran xwendekaran perwerde bike.
Rawestgeha Dawî: Kuwêt
Ji sala 1971an ve, Dr. Hîto li Kuwêtê wekî mamoste û endamê amadekirina “Ensîklopedya Fiqhê” (الموسوعة الفقهية) xebitî. Wî bi dersên xwe yên li mizgeft û zanîngehan, nifşekî nû ji zana û aliman gihand.
Dr. Mihemed Hesen Hîto, bi mirina xwe valahîyeke mezin di zanista Îslamî de hişt. Ew mînaka zanayekî Kurd bû ku bi zimanê Erebî dinya ronî kir, lê di her gava xwe de sebir û îradeya çîyayên Kurdistanê nîşan da.
