Tartus’un El-Hamidiye beldesi, 19. yüzyılın sonunda Girit’ten göç eden Müslümanların mirasını yaşatmaya devam ediyor. Aradan geçen 120 yılı aşkın süreye rağmen belde sakinleri eski Girit Rumcasını konuşmayı sürdürürken, kökleriyle bağlarını koruyarak Suriye toplumuyla bütünleşmiş özgün bir yaşam kültürü oluşturuyor.
Tartus (SANA) – Suriye’nin Tartus ilinin güneyinde, Akdeniz kıyısında yer alan El-Hamidiye beldesi, modern Suriye tarihindeki en dikkat çekici göç ve toplumsal uyum hikâyelerinden birine tanıklık ediyor.
19-yüzyılın sonlarında, Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid döneminde 1898 yılında kurulan El-Hamidiye, Yunanistan’a bağlı Girit Adası’ndan göç eden Müslümanların yeni yuvası oldu. Suriye kıyılarına yerleşen göçmenler, kendilerini kabul eden Arap toplumuyla sosyal ve kültürel açıdan bütünleşerek burada yeni bir yaşam kurdu.
Bugün El-Hamidiye yalnızca sakin bir sahil beldesi olmanın ötesinde, uzak bir adadan beraberlerinde getirdikleri dil, hafıza ve gelenekleri koruyan; aynı zamanda Suriye toplumunun bir parçası haline gelirken kökleriyle bağını koparmayan nesillerin hikâyesini yaşatan özel bir yer olarak öne çıkıyor.
Zamana direnen bir dil
El Hamidiye’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri, bazı sakinlerinin hâlâ eski Girit Rumcasını konuşuyor olması. Göçün üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmesine rağmen bu dil, aile içinde ve kolektif hafızada yaşamaya devam ediyor.
Suriye televizyon kanalı Al Suriya’ya konuşan belde sakinlerinden biri, “Arapçayı konuştuğum gibi Girit Rumcasını da konuşuyorum.” diyerek, Girit’teki Müslümanların bölgedeki siyasi dönüşümler nedeniyle adayı terk etmek zorunda kaldığını, bir kısmının ise Suriye dâhil çeşitli ülkelere yerleştiğini anlattı.
Aynı kişi, El-Hamidiye halkının çevresindeki toplumla ilişkilerinin en başından itibaren dostane ve yakın olduğunu belirterek, “Karma evlilikler yapıldı, çok güzel sosyal ilişkiler kuruldu ve bunları bugün de sürdürüyoruz.” ifadelerini kullandı.
Bu kültürel zenginlik, El-Hamidiye’nin güçlü Suriye kimliği ile nesilden nesile aktarılan Girit mirasını bir arada yaşatabilme başarısını yansıtıyor. Bu bağlamda dil, yalnızca bir iletişim aracı değil; göç tarihinin ve sonraki kuşakların atalarının kimliğini koruma çabasının canlı bir tanığı olarak görülüyor.
Belde sakinleri, “Herkesin dikkatini çeken en güzel şey, eski Girit Rumcasını hâlâ konuşuyor olmamızdır.” diyerek, bu dilin dedeleriyle birlikte geldiği şekliyle korunduğunu ve modern Yunancanın geçirdiği dilsel değişimlerden etkilenmediğini ifade ediyor.
Birlikte yaşam ve toplumsal uyum
Yıllar içinde El-Hamidiye, birlikte yaşamın ve toplumsal uyumun örneklerinden biri haline geldi. İlk yerleşimciler ile çevredeki Arap toplumu arasındaki mesafeler komşuluk ilişkileri, karma evlilikler ve ortak çalışma hayatı sayesinde giderek ortadan kalkarken, Girit’e ait hafıza ise dilin yanı sıra bazı gelenek ve göreneklerde yaşamayı sürdürdü.
Bu tarihi hafıza, Suriye’deki savaş nedeniyle uzun yıllar sonra yeniden Girit’e dönen El-Hamidiye sakinlerinin hikâyelerinde de kendini gösteriyor. Bunlardan biri olan Suriyeli mülteci Ahmed Terzalakis, ailesiyle birlikte Yunanistan’ın Girit Adası’na ulaştığında, çocukluğundan beri ailesinin anlattığı hikâyeler ve ebeveynlerinden dinlediği eski şarkılar sayesinde tanıdığı bir coğrafyayla karşılaştı.
Girit’in kuzeybatısındaki Hanya kentinde yaşayanlar, Suriye’den gelen Ahmed’in El-Hamidiye’de öğrendiği eski Girit lehçesini konuşmasına şaşkınlıkla tanık oldu. Ahmed, bir dükkân sahibinin bu lehçeyi duyduğunda büyük hayret yaşadığını belirterek, “Adam, günümüzde birinin hâlâ bu eski lehçeyi konuşabileceğine inanamadı.” dedi.
Ahmed Terzalakis: Suriye ile Girit arasında bir hayat
42 yaşındaki Ahmed, ailesinin 19. yüzyılın sonlarından bu yana yaşadığı El-Hamidiye’de dünyaya geldi. Arapça ve Girit Rumcasını birlikte öğrenerek büyüyen Ahmed, ailesinden Girit’e özgü halk dansları, “mantiadis” adı verilen kısa halk şiirleri ve kızarmış salyangoz gibi geleneksel yemekler de dâhil olmak üzere birçok kültürel mirası devraldı.
Ahmed, “Suriye’de doğup büyüdük, okullarda Arapça öğrendik. Ancak aile içinde her zaman Girit lehçesiyle Yunanca konuştuk. Bu sayede Girit kültürü ailemiz içinde yaşamaya devam etti.” dedi.
Savaştan önce inşaat sektöründe çalışan Ahmed, eşi Yasmin ve dört çocuğuyla birlikte çatışmalardan kaçarak Yunanistan’a sığındı. Midilli Adası’na tekneyle ulaştıktan sonra Girit’in ikinci büyük kenti olan Hanya’ya yerleşen aile, atalarından sürekli dinledikleri topraklarda yeni bir hayat kurmaya çalıştı.
Savaş öncesi Suriye’ye duyduğu özlemi dile getiren Ahmed, “Burası dedelerimizin toprağı.” diyerek sözlerini şöyle sürdürdü.
“Buradaki insanlar bize nezaket ve saygıyla yaklaştı. Burada başarılı olabileceğimizi ve mutlu yaşayabileceğimizi biliyorum. Sonuçta burası dedelerimizin toprağı. Kendimizi buraya, başka herhangi bir yerden daha fazla ait hissediyoruz.”
Öte yandan, Heraklion Kalkınma Ajansı adına Girit’teki konut programından sorumlu Dimitra Kambili, El Hamidiye toplumunun özellikle dil başta olmak üzere Yunan köklerini koruduğunu belirterek, “Onlar Girit’in geçmişiyle kurulan yaşayan bir bağ niteliğindedir.” değerlendirmesinde bulundu.
Tersine bir göç hikayesi
Bu ters yönlü dönüş, El Hamidiye’nin tarihine farklı bir boyut kazandırıyor. Yaklaşık 120 yıl önce Girit’ten gelen göçmenleri ağırlamak amacıyla kurulan belde, sakinlerinin ada ile olan hafızasını ve dilini yaşatmayı başardı. Savaşın zorlayıcı koşulları nedeniyle yeniden denizi aşarak atalarının topraklarına dönmek zorunda kalanlar bile bu bağı korumayı sürdürdü.
Bugün El-Hamidiye, Suriye kıyılarında kendine özgü bir yere sahip olmayı sürdürüyor. Günlük yaşamı ve aidiyetiyle Suriyeli, hafızasıyla ise Akdeniz’in öte yakasındaki Girit’e uzanan bir belde olma özelliğini taşıyor.
Deniz ile hafıza arasında varlığını sürdüren El Hamidiye, uzak bir vatanı geride bırakıp Suriye’de kendilerine yeni bir yurt kuran; ancak geçmiş ile bugün arasındaki bağı hiçbir zaman koparmayan insanların hikâyesini anlatmaya devam ediyor.
M.M
