Suriye Halk Meclisi, 90 binden fazla dosyayı kapsayan Terör Mahkemesinin kaldırılması ve kararlarının hukuki sonuçlarının geçersiz kılınmasını öngören yasa tasarısını oybirliğiyle kabul etti. Düzenleme, el konulan mülklerin iadesinden geçmiş kararların incelenmesine kadar geniş kapsamlı bir yargısal süreç öngörüyor.
Şam (SANA) –Suriye Halk Meclisi, birinci olağanüstü döneminin üçüncü oturumunda,Terör Mahkemesinin kaldırılması ve verdiği kararların hukuki sonuçlarının geçersiz kılınmasını öngören yasa tasarısını oybirliğiyle kabul etti.
Düzenleme, 90 binden fazla dosyayı kapsayan mahkeme kararlarının sonuçlarının giderilmesi, hakların yeniden tesis edilmesi ve el konulan mülklerin sahiplerine iade edilmesine yönelik yeni bir yargısal sürecin önünü açıyor.
Mahkemenin kaldırılması, kararların etkilerinin giderilmesi ve mülklerin iadesi
Halk Meclisi Anayasa ve Yasama Komisyonu Başkanı Abdunnasır Havşan, Meclisin tasarıyı oybirliğiyle kabul ettiğini belirterek, düzenlemenin Terör Mahkemesi Yasası’nın yürürlükten kaldırılmasını ve bu mahkemenin verdiği kararların hukuki sonuçlarının ortadan kaldırılmasını içerdiğini söyledi.
Havşan, söz konusu sonuçların giderilmesi görevinin Yüksek Yargı Konseyine verileceğini, ayrıca müsadere edilen mülkleri geri alacak hak sahiplerinin yeniden devir işlemlerinden doğan vergi ve harçlardan muaf tutulacağını belirtti.
Tasarı, Yüksek Yargı Konseyi bünyesinde özel yargı komisyonlarının kurulmasını öngörüyor. Bu komisyonlar, mahkeme kararlarının hukuki sonuçlarının ortadan kaldırılması ve müsadere edilen mülklerin iadesinden sorumlu olacak.
Devam eden davalar ise durumlarına göre ya kapatılacak ya da yetkili yargı mercilerine sevk edilecek. Tasarı ayrıca, yasanın yürürlüğe girmesinden önce Yüksek Yargı Konseyinin bu konuda aldığı kararların geçerli ve yürürlükte kabul edilmesini öngörüyor.
Vergi, harç ve diğer mali yükümlülüklerden muafiyet; Terör Mahkemesi, askeri saha mahkemeleri ve askeri mahkemelerin kararları uyarınca 15 Mart 2011 ile 8 Aralık 2024 arasında mülklerine el konulan ve söz konusu mülkleri kendilerine iade edilen kişileri kapsıyor.
90 bin dosya ve binlerce el koyma kararı
Terör Mahkemesi, 2012 tarihli 22 sayılı yasa uyarınca kurulmuş ve hem siviller hem de askerler hakkında kendisine sevk edilen davalara bakmakla görevlendirilmişti.
Mahkemenin faaliyet gösterdiği hukuki çerçeve, adil yargılanma güvenceleri ve savunma hakkı bakımından eleştirilere konu olmuştu.
Suriye İnsan Hakları Ağı Direktörü Fadıl Abdulgani, SANA’ya yaptığı açıklamada, kuruluşlarının Ekim 2020’ye kadar en az 10 bin 767 kişinin bu mahkeme önüne çıkarıldığını ve yaklaşık 90 bin 560 dava dosyasının kayda geçtiğini belgelediğini söyledi.
Abdulgani, ayrıca 3 bin 970 mal varlığına el koyma vakasının belgelendiğini ifade etti.
Ağın verilerine göre, 2012-2024 yılları arasında en az 40 bin 602 el koyma ve müsadere kararı verilirken, devrik rejim döneminde uygulanan daha geniş el koyma ve müsadere sistemi yaklaşık 320 bin vatandaşı etkiledi.
Abdulgani, 22 sayılı yasanın 7. maddesinin, mahkemeye soruşturma ve yargılama aşamalarında yürürlükteki mevzuatta öngörülen usul kurallarına bağlı kalmama imkânı verdiğini belirtti.
Ağın, mahkemenin güvenlik birimlerinin hazırladığı tutanaklara ve işkence altında alındığı öne sürülen itiraflara dayandığı vakaları belgelediğini aktaran Abdulgani, savunma hakkına getirilen kısıtlamalara ve kararların yayımlanması ile karar kriterlerinde şeffaflık eksikliğine de dikkati çekti.
Kararların incelenmesi ve hakimlere yönelik soruşturmalar
Mahkemenin geçmişteki faaliyetlerinin yargısal açıdan incelenmesine kurtuluşun ardından başlandı.
Adalet Bakanlığı, Şubat 2025’te Terör Mahkemesinde savcılık, soruşturma, ceza ve temyiz aşamalarında görev yapmış 87 hakimi, mahkemenin kuruluşundan itibaren yürüttükleri görevlerin incelenmesi amacıyla Yargı Teftiş Kuruluna sevk etti.
Adalet Bakanlığı, 17 Nisan 2025’te Terör Mahkemesi ile diğer olağanüstü mahkemelerin karar ve işlemlerini incelemek üzere özel bir yargı komisyonu oluşturdu.
Komisyona, söz konusu kararların hukuka uygunluğunu ve anayasal-hukuki güvencelerle uyumunu değerlendirme ve Yüksek Yargı Konseyine düzenli rapor sunma görevi verildi.
12 Haziran 2025’te yayımlanan 88 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle, daha önce Terör Mahkemesinde görev yapan 67 hakim hakkında Yüksek Yargı Konseyinin verdiği meslekten çıkarma cezalarının uygulanmasına karar verildi.
Adalet Bakanlığına göre bu karar, yargı teftiş soruşturmaları ve disiplin yargılamalarının tamamlanmasının ardından alındı. On hakim hakkındaki soruşturma kapatılırken, dokuz hakim hakkındaki disiplin yargılamasının ise devam ettiği bildirildi.
Adalet Bakanlığı, Ağustos 2025’te Terör Mahkemesi hakimlerinin uygulamalarından zarar gördüğünü belirten kişilere, Yargıtay Genel Kurulu tarafından görevlendirilen soruşturma hakimine şikâyetlerini ve delillerini sunma çağrısında bulundu.
Askeri saha mahkemelerinde 14 bin 843 idam kararı
Terör Mahkemesinin yanı sıra askeri saha mahkemeleri de Suriye’deki olağanüstü yargı sisteminin bir başka ayağını oluşturuyordu.
Söz konusu mahkemeler 1968 tarihli 109 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kurulmuş, 2023 tarihli 32 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile kaldırılmış ve önlerinde devam eden davalar askeri yargıya devredilmişti.
Hak örgütlerinin belgelerine dayandırılan bir Birleşmiş Milletler dokümanında yer alan verilere göre, Mart 2011-Ağustos 2023 döneminde askeri saha mahkemeleri 14 bin 843 kişi hakkında idam kararı verdi.
Bu kararlardan 7 bin 872’sinin infaz edildiği, infaz edilenler arasında 114 çocuk ile 26 kadının bulunduğu belirtildi.
Aynı dönemde en az 24 bin 47 zorla kaybedilmiş kişinin de bu mahkemelere sevk edildiği, bunların arasında 98 çocuk ile 39 kadının bulunduğu ve söz konusu kişilerin akıbetinin bilinmediği kaydedildi.
Birleşmiş Milletler, askeri saha mahkemelerinin 2023’te kaldırılmasının geçmişte verilen kararların durumunu yeterince çözüme kavuşturmadığına dikkati çekti.
BM belgelerinde ayrıca mahkemelerin arşiv ve kayıtlarının korunması, haklarında karar verilen kişilerin akıbetlerinin ortaya çıkarılması konuları gündeme getirilirken, verilen idam kararlarının Saydnaya Cezaevi dahil çeşitli gözaltı merkezlerinde gerçekleştirilen infazlarla bağlantılı olduğu belirtildi.
Hukukçular uygulama sürecine dikkati çekiyor
Avukat ve hukuk araştırmacısı Firas Hac Yahya, SANA’ya yaptığı açıklamada, düzenlemenin öneminin yalnızca mahkemenin kaldırılmasıyla sınırlı olmadığını belirtti.
Hac Yahya, mahkeme kararlarının doğurduğu sonuçların ortadan kaldırılması, el konulan mülklerin iadesi ve mülk sahiplerinin vergi ve harçlardan muaf tutulmasının da düzenlemenin temel unsurları arasında olduğunu ifade etti.
Uygulamadaki sonucun yargı komisyonlarının çalışma hızı ve şeffaflığı ile mağdurların zararlarının geçiş dönemi adaleti kapsamında giderilmesine bağlı olduğunu belirten Hac Yahya, mahkeme kararlarının hukuki sonuçlarının kayıtlar, kısıtlamalar, mal varlıkları ve medeni haklar dahil tüm alanlarda ele alınması gerektiğini söyledi.
Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Heyeti Hesap Verebilirlik Dairesi Müdürü Avukat Radif Mustafa da olağanüstü mahkemelerin kaldırılması ve kararlarının sonuçlarının giderilmesinin, geçiş dönemi adaleti ile mağdurların haklarının yeniden tesis edilmesi sürecinin bir parçasını oluşturduğunu belirtti.
Mustafa, geçmiş kararların hukuki, insani ve maddi sonuçlarının ele alınmasının önemine dikkati çekerek, kararların incelenmesi, hakların iadesi ve ihlallerden sorumlu olanların hesap vermesi süreçlerini birbirine bağlayan bütüncül bir kurumsal mekanizmaya ihtiyaç bulunduğunu ifade etti.
Mustafa ayrıca, mahkeme belge ve dosyalarının korunmasının, bunların geçiş dönemi adaleti ve hesap verebilirlik süreçlerinde kullanılabilmesi açısından önem taşıdığını kaydetti.
Suriye İnsan Hakları Ağı Direktörü Abdulgani ise yasanın kaldırılmasının geçmişte doğan tüm hukuki sonuçları kendiliğinden ortadan kaldırmayacağına dikkati çekti.
Abdulgani, yalnızca Terör Mahkemesi kararlarına dayanılarak sürdürülen tutuklulukların sona erdirilmesi, arama kararları ve yurt dışına çıkış yasaklarının kaldırılması, adli sicil ile çalışma, emeklilik ve nüfus kayıtlarının düzeltilmesi gerektiğini belirtti.
Ayrıca hayatını kaybeden veya zorla kaybedilen kişilerin yakınlarına kararların iptalini ve hakların iadesini talep etme imkânı tanınması, tazminat ve itibarın iadesine yönelik bir sürecin oluşturulması gerektiğini ifade etti.
Yasa tasarısının kabul edilmesiyle birlikte Terör Mahkemesinin bıraktığı hukuki mirasın ele alınmasında süreç, yasama aşamasından yargısal uygulama aşamasına geçiyor.
Yüksek Yargı Konseyi ile oluşturulacak ilgili komisyonların, mahkeme kararlarının hukuki sonuçlarını belirleyip ortadan kaldırması, dava dosyalarını ve mülkiyet meselelerini ele alması ve geçmiş kararlardan kaynaklanan diğer hukuki sonuçları gidermesi öngörülüyor.
R.H / R.Y
