ABD-İsrail-İran savaşı, Hürmüz Boğazı’ndaki tanker saldırıları ve bölgesel rafineri hasarları enerji arzı risklerini artırırken, küresel akaryakıt fiyatları ham petrol hareketlerinin ötesinde çok kaynaklı baskılarla şekilleniyor.
Başkentler (SANA) – Küresel piyasalarda yakıt fiyatları yalnızca ham petrol varilinin hareketine bağlı kalmazken; ABD-İsrail-İran savaşının yanı sıra Hürmüz Boğazı’ndaki petrol tankerlerinin hedef alınması, Babülmendep’teki seyrüsefer aksaklıkları ve bölgedeki petrol tesisleri ile rafinerilerin gördüğü zararlar, enerji arzı riskleri haritasında yeni bir gerçeklik yaratarak nakliye ve sigorta maliyetlerini artırdı.
Bu gelişmeler, Rusya-Ukrayna savaşının rafinaj ve nakliye tesislerinde yarattığı tahribatla da örtüşerek petrol türevleri piyasalarını çok kaynaklı baskılarla karşı karşıya bırakıyor; bu durumun etkileri çatışma bölgeleri ve deniz geçiş yollarından küresel piyasalardaki benzin ve motorin fiyatlarına kadar uzanıyor.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve Bloomberg’in raporlarına göre son gelişmeler, benzin ve motorin başta olmak üzere petrol türevleri piyasalarının kimi zaman ham petrol piyasasından daha şiddetli baskılara maruz kaldığını gösteriyor. Rafineri kapasitelerinin düşmesi, stokların azalması ile nakliye ve sigorta maliyetlerinin yükselmesi, üretim bölgelerindeki veya tedarik yollarındaki herhangi bir aksaklığın tüketiciler için yakıt fiyatlarına hızla yansımasına neden oluyor.
Hürmüz: Hayati bir geçit testi
Hürmüz Boğazı, savaş öncesinde günde yaklaşık 125 ticari geminin geçiş yaptığı bu güzergahta gemi trafiğinin azalmasıyla birlikte şu anda küresel enerji piyasasındaki baskı kaynaklarının başında geliyor. Kpler şirketinin verilerine göre, salı günü yalnızca altı mal gemisi geçiş yaparken, bu rakam son 10 günlük ortalama olan 12 geminin gerisinde kaldı.
Boğazdaki aksaklıklar, bölgenin Körfez ülkelerinden yapılan petrol ve gaz ihracatı için ana koridor olması nedeniyle küresel enerji piyasasını doğrudan ilgilendiriyor.
Bu durum, bölgedeki savaşın tırmanması, İran petrol ihracatına abluka uygulanması ve petrol tankerlerinin hedef alınmasıyla aynı döneme denk geldi. Artan arz kesintisi endişeleriyle Brent ham petrolünün varil fiyatı 9 Eylül’de temmuz ayından bu yana ilk kez 100 dolar sınırını aştı.
Krizin yansımaları yalnızca boğazdan geçen miktarlarla sınırlı kalmıyor; artan güvenlik riskleri navlun ve sigorta maliyetlerini artırırken, bazı tankerlerin güzergah değiştirmesine veya beklemesine yol açıyor, Körfez ülkeleri ise Hürmüz’e olan bağımlılığı azaltmak için alternatif ihraç yolları kullanmaya çalışıyor.
Uluslararası Enerji Ajansı, Körfez üzerinden yapılan petrol sevkiyatlarının haziran ayında seyir faaliyetlerinin iyileşmesiyle arttığını, ancak savaş öncesi seviyelerin altında kaldığını teyit ediyor.
150 dolar senaryosu: Rekor sıçrama endişesi
Savaşın başında piyasa endişeleri petrol fiyatlarında sınırlı bir artış ihtimalinin ötesine geçmişti. Ekonomik tahmin ve analizler, Hürmüz Boğazı’ndaki petrol akışının kesilmeye devam etmesi ve enerji tesislerindeki hasarın genişlemesi halinde Brent petrolün varil fiyatının yaklaşık 150 dolara ulaşabileceği uyarısında bulunurken, bazı senaryolar ise bu rakamın 200 doları bulabileceğini öngörmüştü.
Daha sonra fiyatlar rekor seviyelere ulaşsa da, ABD üretimindeki artış, stratejik rezervlerin devreye sokulması ve Çin talebinin zayıflaması gibi etkenler fiyatların bu aşırı seviyelere çıkmasını sınırlandırdı.
İki savaş, rafineriler üzerinde tek bir baskı
Karadeniz’de ise Rusya-Ukrayna savaşı, Rus petrol tesisleri ile rafinerilerinin hedef alınması, rafineri kapasitesinin bir kısmının devre dışı kalması ve bölgedeki gemilerin karşı karşıya olduğu risklerle birlikte enerji piyasalarına yeni bir risk katmanı ekliyor.
Her iki savaşın yansımaları, petrol türevleri piyasasının maruz kaldığı baskının boyutunu gözler önüne seriyor. Sektör yetkililerinin Reuters’a aktardığı bilgilere göre, Rusya ve Orta Doğu’daki rafinerilerin zarar görmesi, bu iki bölgeden günlük yaklaşık 4 milyon varillik dizel tedarikinin kaybolmasına yol açtı.
Ayrıca Rusya’da benzin üretimi, rafinerilere düzenlenen saldırılar neticesinde ağustos ayı sonunda iç tüketim seviyesinin yüzde 70’ine geriledi. Bu durum yakıt kıtlığına ve pek çok bölgede akaryakıt istasyonlarının önünde kuyruklar oluşmasına neden oldu.
Arzdaki bu daralma, rafineri marjlarına da yansıdı. Dizel rafineri marjı varil başına 108,02 dolara fırlayarak küresel türev piyasasının karşı karşıya olduğu baskının şiddetini gözler önüne serdi.
Bu baskılar diğer bölgelere de sıçrarken küresel rafineri kapasiteleri geriledi, Avrupalı rafineriler ise arz sıkıntısı nedeniyle benzin ve dizelde yüksek marjlar elde etti.
Avrupa’da eylül başında benzin üretim kâr marjı varil başına 62 doları aşarak 2022’de kaydedilen rekor seviyeye yaklaşırken, dizel marjı ise 78 doları geride bıraktı.
Hazar Denizi’nden Karadeniz’e
Enerji riskleri yalnızca doğrudan çatışma bölgeleriyle sınırlı kalmıyor. Hazar Denizi, Avrupa ve Asya piyasalarına bağlanan boru hatları ve limanlar aracılığıyla daha geniş bir petrol ve ürün taşıma ağının parçasını oluşturuyor; bu da ulaşımdaki veya altyapıdaki herhangi bir aksaklığı tedariklerin piyasalara ulaşma maliyeti açısından etkili kılıyor.
Bu koridorların önemi, birden fazla bölgedeki aksaklıkların aynı döneme denk gelmesi durumunda katlanıyor. Zira alıcılar ve rafineriler alternatif sevkiyat ve güzergah aramak zorunda kalıyor, bu da taşıma maliyetlerini artırıp mevcut arz üzerindeki rekabeti körüklüyor.
Korsanlık, deniz taşımacılığı maliyetlerini gündeme taşıyor
Küresel ticaret yollarının bir başka güzergahında, Somali açıkları ile Aden Körfezi’nde 2026 yılı boyunca yeniden hortlayan korsanlık faaliyetleri, tankerlerin ve ticari gemilerin hareketine yeni riskler ekledi.
Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO), 2024 yılının ilk üç ayında Kızıldeniz ve Aden Körfezi’nde korsanlık veya silahlı soygun vakaları kaydederken, örgüt ağustos ayında korsanlar tarafından ele geçirilen gemilerdeki 90’dan fazla denizcinin alıkonulduğunu bildirdi; ayrıca seyrüsefer verileri nisan ayından bu yana saldırıların tırmandığını gösteriyor.
Bu riskler, değişen güzergahlar nedeniyle seyrüsefer sürelerinin uzaması ile artan sigorta ve koruma maliyetleri yoluyla yakıt fiyatlarına dolaylı olarak yansıyor. Bu durum, petrol ürünlerinin nihai fiyatındaki artışın bir kısmının ham petrol fiyatının yanı sıra taşıma ve sigorta maliyetlerinden kaynaklandığı anlamına geliyor.
Mazot ve benzin neden daha hızlı yükseliyor?
Mevcut gelişmeler, küresel yakıt krizi sıkıntısının ham petrol kıtlığının ötesinde, ham petrolü tüketime hazır ürünlere dönüştürme kapasitesinin azalmasından kaynaklandığını ortaya koyuyor.
Uluslararası Enerji Ajansı’na göre, birçok bölgedeki rafineri faaliyetlerinin yavaşlaması sonucunda küresel rafineri işlemleri haziran ayında yıllık bazda yaklaşık 6 milyon varil daha düşük seyretti; buna karşın petrol ürünleri marjları yüksek seviyeler kaydetti.
Bloomberg’in yayımladığı raporlar da küresel rafineri sektöründeki dizel krizinin önümüzdeki aylarda arz sıkıntısına yol açabileceğini, bunun da fiyatları yüksek tutarak talep üzerinde baskı yaratacağı konusunda uyardı.
Burada yakıt fiyatlandırmasındaki temel noktalardan biri öne çıkıyor: Ham petrol fiyatındaki artış, benzin ve motorin fiyatlarına aynı oranda yansımıyor. Çünkü nihai fiyat; rafineri, nakliye, sigorta maliyetleri, stok hacmi, vergiler ve yerel fiyatlandırma mekanizmalarından da etkileniyor.
Faturayı dünya ödüyor
Piyasalar, bu baskıların tüketicilere nasıl yansıdığına dair net örnekler sunuyor. Nitekim BAE’deki Yakıt Fiyatları Komitesi, eylül ayında benzin fiyatlarını yüzde 5,56 ile 5,87 arasında değişen oranlarda artırarak “Super 98” benzinin litre fiyatını 3,80 dirhem, “Special 95” benzini 3,69 dirhem ve dizeli 4,30 dirhem olarak belirledi; bu adım küresel enerji fiyatlarının seyrini takip eden aylık bir mekanizma çerçevesinde atıldı.
İngiltere’de ortalama benzin fiyatı litre başına yaklaşık 166,2 pense, dizel ise 187,7 pense yükselerek son dört yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Bu artış, petrol ve gaz fiyatlarındaki yükseliş ile devam eden tedarik aksaklıklarına dair artan endişelerle eş zamanlı gerçekleşti.
Amerika Birleşik Devletleri’nde ise galon başına 5,8 doları aşan dizel rekor seviyeler kaydederken, benzin ortalama 4,15 dolar civarında seyretti; bu tabloda ABD-İsrail-İran savaşının ve Rus rafinerilerini hedef alan saldırıların yarattığı ikili etki etkili oldu.
Türkiye’de ise İstanbul’da 9 Eylül itibarıyla ortalama benzin fiyatı litre başına yaklaşık 75,9 lira, dizel ise 87,7 lira civarında gerçekleşti; bu durum küresel enerji piyasasındaki dalgalanmaları, döviz kurunu ve tedarik maliyetlerini yansıttı.
Tek piyasa, farklı marjlar
Ülkelerin tecrübeleri, petrol ve türevlerindeki küresel fiyat artışlarının ithalat maliyetine, fiyatlandırma mekanizmalarına, devlet sübvansiyonlarının büyüklüğüne ve her ülkenin fiyat farklarını absorbe etme kapasitesine bağlı olarak nihayetinde yerel piyasalara yol bulduğunu ortaya koyuyor.
Ham petrol fiyatlarındaki sürekli artış ile rafineri, nakliye ve sigorta maliyetlerindeki yükselişle birlikte benzin ve motorin fiyatları, özellikle ihtiyaç duyduğu yakıtı büyük ölçüde ithalata dayalı olarak karşılayan ülkelerde, arzda yaşanacak yeni bir aksaklığa karşı daha hassas hale geliyor.
Ham petrol fiyatındaki artışa türev kıtlığı ve yüksek rafineri marjları eşlik ettiğinde baskılar artıyor; zira yerel fiyatları eski seviyelerinde tutmak hükümetler ve ithalatçılar için daha maliyetli hale gelirken, maliyet farkları her ülkede benimsenen fiyatlandırma mekanizmasına göre kademeli olarak piyasaya yansıtılıyor.
Böylece, enerji koridorlarından veya ham petrol piyasalarından birinde başlayan aksaklık; rafinaj, nakliye, sigorta ve ithalat maliyetlerinden oluşan birbirine bağlı bir zincir yoluyla yerel piyasadaki yakıt litresinin fiyatına kadar ulaşıyor.
V.K / İ.K /A.K
