Arap coğrafyacı Şerif El-İdrisi’nin Sicilya Kralı II. Roger’ın isteği üzerine yaklaşık 15 yılda hazırladığı “Nüzhetü’l-Müştak”, 12. yüzyılda bilinen dünyanın şehirlerini, dağlarını, nehirlerini, denizlerini ve ticaret yollarını ayrıntılı biçimde ortaya koydu.
Şam (SANA) – Arap bilim insanı Şerif El-İdrisi’nin 12. yüzyılda Sicilya Kralı II. Roger’ın himayesinde hazırladığı “Nüzhetü’l-Müştak fi İhtiraki’l-Afak” adlı eser, gözlem, araştırma ve karşılaştırmaya dayalı yöntemiyle Orta Çağ’ın en kapsamlı coğrafya çalışmalarından biri olarak kabul ediliyor.
Şerif El-İdrisi, 1138’de başladığı ve 1154’te tamamladığı çalışmasında kendi seyahatlerinden elde ettiği bilgilerin yanı sıra tüccarlar, denizciler ve seyyahlarla yaptığı görüşmelerden yararlandı.
El-İdrisi ayrıca önceki dönemlerin önemli coğrafyacılarının eserlerini inceleyerek elde ettiği bilgileri karşılaştırdı ve çelişkili anlatıları ayıklamaya çalıştı.
Yaklaşık 15 yıl süren bu çalışmanın sonucunda ortaya çıkan “Nüzhetü’l-Müştak fi İhtiraki’l-Afak”, Orta Çağ’ın en önemli coğrafya ansiklopedilerinden biri haline geldi.
70 Haritayla dünyanın tasviri
El-İdrisi, bilinen dünyayı 7 iklim bölgesine ayırdı ve her bölgeyi 10 bölüme böldü. Böylece birbirini tamamlayan 70 harita hazırladı.
Haritalara eşlik eden metinlerde şehirler, dağlar, nehirler, denizler ve ticaret yollarının yanı sıra bölgelerin ekonomik, sosyal ve mimari özelliklerine ilişkin ayrıntılı bilgiler yer aldı.
El-İdrisi’nin dünyanın çevresine ilişkin yaptığı hesaplamaların da dönemin bilimsel imkanları dikkate alındığında dikkat çekici bir doğruluk taşıdığı belirtildi.
Çalışmaya ayrıca dünyanın haritasının işlendiği büyük bir gümüş küre eşlik etti. Bu küre, El-İdrisi’nin coğrafya alanındaki çalışmalarının en dikkat çekici unsurlarından biri olarak kabul edildi.
Coğrafi keşifler çağında Avrupa’nın öncüsü
El-İdrisi’nin eseri sonraki dönemlerde Avrupa’da önemli bir başvuru kaynağı haline geldi. Latince ve çeşitli Avrupa dillerine çevrilen eser ve haritaları, Rönesans dönemine kadar coğrafya araştırmaları ve keşif seyahatlerinde kullanıldı.
El-İdrisi’nin el yazmalarının Fransa Milli Kütüphanesi, Oxford’daki Bodleian Kütüphanesi ve İstanbul‘daki çeşitli kütüphanelerde muhafaza edildiği belirtiliyor.
Mısırlı tarihçi Hüseyin Mü’nis, “Endülüs’te Coğrafya ve Coğrafyacılar Tarihi” adlı eserinde El-İdrisi’nin kendi döneminde Doğu ve Batı‘da coğrafya biliminin ulaştığı en yüksek noktayı temsil ettiğini ifade etti.
Amerikalı tarihçi Samuel Parsons Scott da “History of the Moorish Empire in Europe” adlı çalışmasında El-İdrisi’nin eserinin bilim tarihindeki önemine dikkat çekerek, haritalarının yaklaşık üç yüzyıl boyunca coğrafyacılar için başvuru kaynağı olduğunu belirtti.
İtalyan oryantalist Michele Amari ise El-İdrisi’nin eserini Orta Çağ‘ın önde gelen coğrafya çalışmalarından biri olarak değerlendirdi ve eserin yöntemsel titizliği ile kapsamlı tasvirlerine vurgu yaptı.
Ansiklopedik bilgin
Coğrafyanın yanı sıra edebiyat, botanik, tıp ve astronomi alanlarında da çalışmalar yapan El-İdrisi, eserinde doğal ve beşeri coğrafyanın yanı sıra ekonomik ve sosyal hayata ilişkin bilgilere de yer verdi.
Bu yönüyle “Nüzhetü’l-Müştak”, yalnızca coğrafi bilgileri değil, 12. yüzyıl dünyasının yaşam biçimi, yerleşimleri ve ekonomik ve siyasi ilişkilerine dair kapsamlı bilgileri de içeren bir kaynak niteliği taşıdı.
Aradan yaklaşık dokuz asır geçmesine rağmen eser, Arap-İslam medeniyetinde gözlem, araştırma ve karşılaştırmaya dayalı bilimsel yaklaşımın önemli örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor.
El-İdrisi’nin bilimsel mirası
Şerif El-İdrisi, tam adıyla Ebu Abdullah Muhammed bin Muhammed El-İdrisi, 1100 yılında Sebte’de doğdu ve 1166’da hayatını kaybetti. Endülüs, Mağrib ve Doğu’da çeşitli bölgelere seyahat eden El-İdrisi, daha sonra Sicilya Kralı II. Roger’ın sarayına yerleşti.
Burada hazırladığı “Nüzhetü’l-Müştak fi İhtiraki’l-Afak”, diğer adıyla “Roger Kitabı”, coğrafya ve haritacılık tarihinin en önemli eserleri arasında yer aldı ve erken modern döneme kadar uluslararası ölçekte başvuru kaynağı olmayı sürdürdü.
M.M / M.Y
