ŞAM (SANA) – Şam’ın Salihiye Mahallesi’nde, Kasiyun Dağı’nın doğu eteğinde yer alan Kökböri Camii, yüzyıllar boyunca Hanbelî ilim geleneğinin önemli merkezlerinden biri olarak öne çıktı.
Hanâbile Camii veya El-Muzafferi Kökböri Camii olarak da bilinen yapı, yalnızca bir ibadet mekanı değil; Şam’daki ilmi hayatın şekillenmesinde rol oynayan tarihi kurumlardan biri olarak kabul ediliyor.
Farklı isimlerle anılan bir cami
Tarih boyunca cami, kurucuları ve bulunduğu bölgeye atıfla farklı isimlerle anıldı. Yapı, Eyyubi Devleti emirlerinden Muzaffereddin Kökböri’nin desteği nedeniyle “El-Muzafferi Kökböri Camii” olarak adlandırılırken, Hanbeli alimi Ahmed bin Muhammed bin Kudame El-Makdisi’nin ailesine nispetle “Hanâbile Camii” adıyla da biliniyor.
Kasiyun Dağı’na yakın konumu nedeniyle “Cebel Camii”, Salihiye Mahallesi’ne nispetle “Salihiye Camii” veya “Salihin Camii”, Makdisî ailesi ve Ebu Salih El-Hanbeli’ye atfen ise “Salihani Camii” adları da kaynaklarda yer alıyor.
Kasiyun Dağı eteğinde tarihi bir merkez
Cami, Şam’ın tarihi surlarının dışında, Ebu Cerş bölgesinde yer alan Hanâbile Sokağı’nda bulunuyor. Kasiyun Dağı’nın doğu eteğinde konumlanan yapı, Şeyh Abdülgani El-Nablusi ve Muhyiddin İbn Arabi caddelerine yakın bir noktada yer alıyor.
Salihiye Mahallesi, Orta Çağ boyunca Hanbelî alimlerin yoğun olarak yaşadığı ve ders halkalarının kurulduğu önemli bir ilmi merkez olarak biliniyor. Kökböri Camii de bu ilmi çevrenin merkezinde yer alan yapılardan biri olarak kabul ediliyor.
İnşası 13. yüzyıla dayanıyor
Caminin inşasına 15 Şevval 597 (19 Temmuz 1201) tarihinde Makdisî alimlerinden Ebu Ömer Muhammed bin Ahmed bin Kudame El-Makdisi tarafından başlandı. Kudüs’ten 12. yüzyılda Şam’a göç eden Makdisî ailesi, bölgede Hanbelî ilim geleneğinin gelişmesinde önemli rol oynadı.
Hicri 598 yılında (1202) Şeyh Ebu Davud Mehasin El-Fami, inşaat masraflarını üstlendi ancak mevcut kaynaklar yapının tamamlanması için yeterli olmadı.
Durumu öğrenen Eyyubi emiri Muzaffereddin Kökböri, caminin tamamlanması için üç bin dinar gönderdi ve yapı için sürekli gelir sağlayan vakıflar tahsis etti. Caminin minaresinin son taşı 17 Receb 610 (2 Aralık 1213) tarihinde yerleştirildi.
Kökböri ayrıca Berze köyünden camiye su getirilmesi için bir kuyu açtırdı. Günümüzde kuyu hâlâ mevcut olmakla birlikte suyu kurumuş durumda.
Şam’da Hanbelî ilim hayatının merkezlerinden biri
Kökböri Camii, yalnızca ibadet mekânı olarak değil aynı zamanda önemli bir ilmî merkez olarak da faaliyet gösterdi.
Camide Hanbelî fıkhına dair ders halkaları düzenlendi ve çok sayıda âlim burada ders verdi ya da eğitim aldı. Salihiye Mahallesi’ndeki medrese ve camiler ağı içinde önemli bir yer tutan yapı, bölgenin ilmi kimliğinin oluşmasında etkili oldu.
Camiyle ilişkilendirilen alimler arasında Ebu Ömer El-Makdisi, Muvaffakuddin İbn Kudame, İbn Teymiyye, İbn Kesir ve İbn Hacer El-Askalani gibi isimler yer alıyor.
Ayrıca camide hadis rivayet eden kadın muhaddislerin de ders verdiği biliniyor. Kaynaklarda Hadice bint Abdurrahman El-Makdisiyye, Sitt El-Fukaha bint İbrahim El-Vasıti, Habibe bint İbrahim El-Makdisiyye ve Fatıma bint Muhammed bin Abdülhadi gibi isimler zikrediliyor.
Mimarisinde Emevi Camii etkisi
Caminin mimari planı, Şam’daki Emevi Camii’nin düzenini hatırlatan unsurlar taşıyor.
Yapı dikdörtgen bir avlu, ana ibadet mekânı ve her biri beş kemerden oluşan iki eyvandan oluşuyor. Avlunun zemini ablak mermerle döşeli olup ortasında kare biçimli bir su havuzu bulunuyor.
Harimde Kur’an ayetleri ve mukarnas süslemelerle işlenmiş taş bir mihrap yer alırken, ahşap minberin Hz. Peygamber’in minberinden esinlenilerek yapıldığı ifade ediliyor.
Ahşap tavan, yağmurdan korunması amacıyla saman ve kireç karışımıyla kaplanmış durumda.
Caminin günümüze ulaşan tek minaresi kare gövdeli olup Emevi Camii’ndeki “Gelin Minare” stilini andırıyor.
Tarih boyunca restorasyonlar
1343 yılında Salihiye Çarşısı’nda çıkan büyük bir yangın camiye sıçrayarak yapıda ve çevredeki binalarda ciddi hasara yol açtı.
Yapı, 2002 yılında hayırsever İsmail Yusuf El-Saadi’nin gözetiminde gerçekleştirilen kapsamlı bir restorasyon çalışmasıyla yeniden onarıldı.
Kütüphane ve hatiplik geleneği
Camiye vakfedilmiş küçük bir kütüphane de bulunuyor. Bu kütüphanede fıkıh, hadis ve çeşitli ilim dallarına ait eserler yer alıyor.
Caminin ilk imamı ve hatibi Ebu Ömer Muhammed bin Ahmed bin Kudame El-Makdisi oldu. Daha sonra bu görev Muvaffakuddin El-Makdisi ve Makdisî ailesinin diğer üyeleri tarafından sürdürüldü.
Camide imamlık ve hatiplik görevinin üç yüz yılı aşkın süre boyunca farklı âlimler tarafından devam ettirildiği belirtiliyor.
Şam’ın ilmi mirasının tanıklarından biri
Kökböri Camii, Şam’da ibadet ile ilmin bir araya geldiği tarihî yapılardan biri olarak kabul ediliyor. Salihiye Mahallesi’nde gelişen Hanbelî ilmi geleneğinin önemli merkezlerinden biri olan yapı, Biladüşşam’daki dini ve kültürel hareketliliğin tanıklarından biri olarak değerlendiriliyor.
Günümüzde de hem ibadet edenlerin hem de İslam tarihi ve mimarisi üzerine çalışan araştırmacıların ilgisini çeken cami, Şam’daki Hanbelî mirasını yansıtan önemli tarihi yapılardan biri olmayı sürdürüyor.
YAŞAR HASAN
