ŞAM (SANA) – Şam’da faaliyet gösteren Sahaflar Çarşısı, ikinci el ve nadir kitapların alınıp satıldığı bir pazar olmanın ötesinde, İslam medeniyetinin köklü kitap kültürünün günümüzdeki yansımalarından biri olarak öne çıkıyor.
Uzmanlara göre, bu tür kitap pazarları, kökleri Abbasî dönemine uzanan verrâklık (kitap istinsahı ve satışı) geleneğiyle tarihsel bir süreklilik içinde değerlendirilebilir.
Abbasî döneminde kitap üretimi ve verrâklar
VIII. ve IX. yüzyıllarda Bağdat, yalnızca siyasi değil aynı zamanda entelektüel bir merkezdi. Abbasîler döneminde gelişen verrâklık mesleği; kitapların istinsah edilmesi, tashih edilmesi ve ciltlenmesi gibi süreçleri kapsayan kapsamlı bir üretim alanı oluşturdu. Çeviri faaliyetleri sayesinde Yunan ve Roma düşüncesi Arapçaya aktarılırken, kitap üretimi ve dolaşımı da hız kazandı.
Tarihçi Yakubi (ö. 897), Bağdat’ta yüzlerce dükkândan oluşan bir “kütüphaneciler çarşısı”ndan söz ederek, bu alanların yalnızca ticari değil aynı zamanda entelektüel buluşma noktaları olduğunu aktarmaktadır. Aynı dönemde verrâklıkla ilişkilendirilen isimler arasında “el-Fihrist”in yazarı İbnü’n-Nedim de yer alır.
Bu tarihsel arka plan, kitap ticaretinin İslam şehirlerinde erken dönemden itibaren kültürel bir işlev taşıdığını göstermektedir.
Bölgesel kitap pazarları geleneği
Ortadoğu şehirlerinde belirli meslek gruplarına ayrılmış çarşı geleneği yaygın bir uygulamaydı. Kitap satıcılarının bir araya geldiği alanlar da bu yapının parçasıydı. Günümüzde Mutanabbi Caddesi (Bağdat), bölgenin en bilinen kitap pazarlarından biri olarak bu tarihsel sürekliliğin çağdaş örneğini temsil ediyor.
Şam’da da geçmişte kitap ticaretinin farklı mahallelerde yoğunlaştığı; yayınevleri ve küçük kitapçıların kentin kültürel dokusunda önemli bir yer tuttuğu biliniyor. Bugün Sahaflar Çarşısı, bu geleneğin modern şehir hayatı içindeki uzantılarından biri olarak değerlendiriliyor.
Şam’daki güncel işlevi
Şam’daki Sahaflar Çarşısı, özellikle uygun fiyatlı ders kitabı arayan öğrencilerden nadir baskı peşindeki koleksiyonerlere kadar geniş bir kesime hitap ediyor. Satıcılar, sahaflığın yalnızca ticari bir faaliyet olmadığını; aynı zamanda kültürel aktarımı ve entelektüel sürekliliği sağlayan bir meslek olduğunu ifade ediyor.
Son dönemde sahafların Şam Uluslararası Kitap Fuarı’na katılımı da dikkat çekti. Fuarda yer alan ikinci el kitap satıcıları, eski ve nadir eserlerin araştırmacılar ile koleksiyonerler tarafından ilgi gördüğünü belirtiyor.
Katılımcılar, fuar platformunun daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşma imkânı sunduğunu ifade ediyor.
Kültürel hafızanın yaşayan unsuru
Akademik literatürde doğrudan Şam’daki belirli bir “Sahaflar Çarşısı”nın Abbasî dönemiyle kesintisiz kurumsal bağını gösteren somut belgeler bulunmasa da, kitap pazarlarının İslam şehirlerinde yüzyıllar boyunca varlık gösterdiği biliniyor. Bu çerçevede Şam’daki sahaflık pratiği, üretim temelli verrâklıktan dolaşım temelli ikinci el kitap kültürüne evrilen daha geniş bir tarihsel geleneğin parçası olarak görülebilir.
Bugün Sahaflar Çarşısı, yalnızca kitapların el değiştirdiği bir mekân değil; geçmiş ile bugün arasında kültürel bir köprü işlevi gören, şehrin entelektüel hafızasını yaşatan bir alan olarak varlığını sürdürüyor.
T.K/ HSH
