Şam-SANA
Elfîyeya Ibn Malik di dîroka waneyên rêzimana Erebî de xwedî cihekî awarte ye, ji ber ku xwedîyê wê karîbû kurteyekê ji pirsên rêziman û morfolojîyê (serf) di nav metnekî perwerdeyî yê xurt de kom bike, ku piştre bû yek ji navdartirîn metnên Erebî di warê jiberkirin, şirovekirin û hînkirinê de.
Nirxê wê ne tenê di metnê bixwe de ye, lê belê bûye bingeha bi sedan şirove, nîşe û lêkolînên ku şêwazên cuda yên zimannasan di têgihiştina rêgezê, belgeyan û gengeşekirina nakokîyên rêzimanî de eşkere kirin.
Ibn Malik.. xwedîyê metnê herî navdar
Ibn Malik, Cemaledîn Mihemed kurê Ebdilah kurê Malik El-Tayî El-Ceyanî El-Endulusî ye, yek ji pêşewayên mezin ên zimanê Erebî di sedsala heftan a koçî de ye.
Di sala 600ê k./1203ê z. de li Ceyanê ya Endulusê ji dayik bûye, piştre koçî Rojhilat kiriye û li Şamê bi cih bûye, û di sala 672ê k./1274ê z. de li wir wefat kiriye.
Çavkanî dîyar dikin ku berhemên wî yên herî girîng ligel Elfîyeyê ev in: “El-Kafîye El-Şafîye”, “Teshîl el-Fewaid” û “Lamîyet El-Ef’al”.
Ji metnê ber bi dibistana şiroveyan ve
Di demeke kurt de Elfîye bû projeyeke zanistî ya nûbûyî; şirove û nîşe li pey hev hatin, û şêwazên xwedîyên wan li gorî armanc û astên xwendevanan guherîn.
Ibn Eqîl.. Şiroveya ku Elfîye nêzîkî hînkeran kir
Behadîn Ebdilah kurê Ebdilrehman kurê Eqîl (694/698-769 k.) wekî yek ji şirovekarên herî girîng ên Elfîyeyê û pêşewayên rêziman tê hesibandin.
Wî di şiroveya xwe de rêyeke perwerdeyî meşandiye ku li ser şirovekirina malikan, derxistina rêgezê û anîna belgeyan ji Qurana Pîroz, helbest û gotinên Ereban ava dibe.
Şiroveya wî bi hêsanîya zimên û guncavbûna ji bo astên navîn tê naskirin.
Bihîstin, qîyas û avakirina rêgezê
Şiroveya Ibn Eqîl rêziman ne tenê wekî komek biryarên ji bo jiberkirinê pêşkêş dike, lê belê ew koka delîlanînanê ya ku ev zanist li ser hatiye avakirin eşkere dike.
Di van bingehan de bihîstin, qîyas (berawirdkarî), hincetnîşanî (te’lîl), teorîya karkir (`amil) û îcma` (yekdengî) cih digirin.
El-Eşmûnî.. rêzimaneke berfirehtir
Lê belê Elî kurê Mihemed kurê Îsa, Nûredîn El-Eşmûnî (900 k. wefat kiriye), di şiroveya xwe de rêyeke berfirehtir meşandiye; wî delîl, şirove û agahdarîyên zêde kom kirine û nerînên zimannasan pêşkêş kirine.
Ji ber vê yekê, lêkolînên berawirdî wê wekî şiroveyeke ensîklopedîk ji bo pisporan pênase dikin.
El-Şatibî.. xwendineke şirovekarî ya berfireh
Yek ji şiroveyên mezin “El-Maqasid El-Şafîye fî Şerh El-Xulasa El-Kafîye” ya Ebî Îshaq El-Şatibî ye (790 k.) wefat kiriye.
Ew yek ji berfirehtirîn şiroveyên Elfîyeyê ye ku bi şirovekirina pirsên aloz û gotûbêjkirina wan li gorî bingehên rêzimanî mijûl bûye.
Elfîye.. metnekî ku bi xwendinê nû dibe
Piştî van, şiroveyên din jî hatin meydanê, wekî “Ewdeh El-Mesalik” a Ibn Hîşam El-Ensarî û şiroveya Ibn El-Nazim.
Bi vî awayî, serkeftina Ibn Malik ne tenê kurtkirina zanistên rêziman di nav malikan de bû, lê damezrandina metnekî zanistî bû ku dikare her dem nû bibe.
Ev yek jî sedema amadebûna wê ya berdewam di perwerde û lêkolînên Erebî de heta îro eşkere dike.
